SÖYLƏŞİLƏR

Bizimyazı.az saz aşiqi, söz xiridarı, tanınmış publisist Həmid Ormanlı ilə müsahibəni təqdim edir.

Mən ondan özünü oxucuya tanıtmağını istədim, amma mənə görə Həmid bu yeni dünyanın köhnə kişilərindəndir. Danışığı, yaşamı, bütün varlığıyla sərin bir Borçalı havasıdı, Bakının dəli küləyinə qarışıb ruhumuza əsir həzin-həzin. “Məni şair kimi təqdim eləmə, sən Allah, ayıb olar”, dedi. “Eləməyəcəm a Həmid, narahat olma” dedim amma Həmid elə əsl şairdi. Bir SAZ aşiqi, SÖZ xiridarı Həmid Ormanlı müsahibimizdi:

Həmid Ormanlı kimdi?

-1982-ci ilin çənli-çiskinli, qıroylu bir günündə ulu Türk yurdu Borçalı mahalının, Odərlər məskəni olan BAŞKEÇİD rayonunun uca dağlar, şiş qayalar, zümrüd meşələr, buz bulaqlar qoynunda yerləşən, nağıl kimi şirin bir dağ kəndi olan Ormeşən şenliyində, halal bir ailədə doğulan Qarapapaq cocuğu. Allahın verdiyinə sevinib, aldığına ağlamayan, qədəri xoşbəxtlik bilən bir könül adamı. Uca Tanrının dərgahından könlünə enənləri ustufca-ustufca ipə-sapa düzüb ara-sıra dövrü mətbuata çıxaran dınnıja (Borçalı ləhcəsində lap balacadan da balaca) bir qələm əhli. Belə.

Ədəbiyyatın gedişi Həmidi narahat eləyirmi və niyə?

– Ədəbiyyat ədəb sözündən gəlir. Çox təəssüf ki, bu gün paytaxt Bakıda ədəbiyyat adına iddia edənlərin ədəbsiz qarşıdurmalarının şahidi oluruq. Ona görə də mən ümüdü əyalətlərdə görürəm. Gec-tez ədəbiyyat yarandığı yerlərə qayıtmalıdır. Bu gün Azərbaycan Ədəbiyyatının yükünü halal sözünən, halal ruhunan çiynində çəkənlərin, Ədəbiyyat adına az-çox işığı gələnlərin əksəriyyəti əyalətlərdədir. Musa Yaqub – İsmayıllıda, Hacı Məhəmməd Aslanbəyli, Bəxtiyar Hidayət, Məzahir Yaqub – Qazaxda, Məmməd Dəmirçoğlu, Çiçək Mahmudqızı, Bahadur Fərman, İnqilab İsaq, Məhəbbət Kəlbəcərli – Gəncədə, Ramiz Qusarçaylı – Qubada, Elşən Əzim-Mingəçevirdə, Məmməd İlqar, İbrahim İlyaslı, Sabir Sarvan, Ehtiram İlham – Sumqayıtda. Yeri gəlmişkən əyalətlərdə yazıb-yaradan dostlar hətta yarı ciddi, yarı zarafat deyirlər ki, paytaxtda yaranan ədəbiyyat Biləcəridən o yana keçməyib, ancaq biz keçmişik.

Azərbaycan ədəbiyyatının, incəsənətinin gücü bugünkü əsərlərdə özünü layiqincə göstərirmi?

– Bu gün yaranan ədəbiyyatımız onda layiqincə olardı ki, bizi üzü Dərbəndə, Tiflisə, Göyçəyə, Təbrizə, Mosula, Kərkükə, Borçalıya, Şuşaya, Saxaya və s. yerlərə aparsın. Bütöv Azərbaycana kökləsin. Gənclərimiz Mövlana Cəlaləddin Rumini qoyub Kantın, Freydin dalına düşməməlidilər. Ta qədimdən Türklərdə saza-sözə münasibət din səviyyəsində olub. Ona görə də bizim ədəbiyyatın məsuliyyəti daha çoxdur. Ədəbiyyat milli problemlərimizin həllində öz töhfəsini verməlidir. Ədiblərimiz elə mövzulara toxunmalıdırlar ki, onu Türklərin ürəyi istəyir, ruhunun ehtiyacı var. Süjet qurub yarışmaq kimi əllaməçilikdən bir şey çıxmaz.

Gəncliyin bu istiqamətdə görməli olduğu nə kimi ilşər var?

– Nə iş yoxdur ki? Görüləcək işlərin hamısı gəncləri gözləyir. Qocalar da bürüncəyinə bürünüb yavaş-yavaş qırağa çəkilib dəstək olmalıdır gənclərə. Elə bilirsiniz gənclərə aman verirlərmi? Elə köpək qocalar var ki. Şeytanın işini aşıranlardır onlar.

“Köynəyi dar olan” saz-söz sənətinin bugünkü halı səni qane edirmi?

– Saz sənəti mənə görə Türkün strateji sahəsidir. TÜRKÜN ruhani lideri aşıq, olmasa-olmaz. Saz sənətinin mahiyyətindən çıxaraq adiləşməsi, adi bir incəsənət növünə çevirilməsi içimi ağrıdır. Bu problem bir birliyin, bir təkilatın gücü ilə həll edilə bilməz. İnsanlar özü qorumalıdır, özü yaşatmalıdır öz sənətini. Onunçün də insanlarımızın mahiyyəti aliləşməlidir. Saz ruh hadisəsidir. Sazı qorumaq, sözü qorumaq – eli qorumaq deməkdi. El də maddi yox mənəvi hadisədi. Yalnız ruhani-mənəvi özül əsasında yaşayan elə deyə bilər ki, mənim sabahım var.

Meydan verilməlidirmi və verilərsə kimlərə, hansı şəkildə?

– Bayrağı uca olmuş qardaş Türkiyədə bu sənətin salğarını qorumaq üçün müəyyən nümunələr var. Onları tətbiq eləmək lazımdır. Həqiqi ziyalıları, az-çox işığı gələnlərimizi bu mövzuda müzakirələrə cəlb eləmək lazımdır. Zəlimxan Yaqub Aşıqlar Birliyinin sədri kimi tam yerində olan biridir. Məhərrəm müəllimin də orda olmağı müsbət haldır. Ancaq onların da ətrafında müsbət enerjili, baş tərpədə biləcək insanlar cəmlənməlidir. Türkiyəli mütəxəsislərə müraciət edilməlidir. Fəxrəddin Salim, Şərif Ağayar, Rüstəm Kamal kimi yeni qafalı insanların belə yerlərə cəlb olunmalarında elə bilirəm ki, fayda var.

Oxuculara son sözün

– Azərbaycanın güneyində həbs olunan aşıqları, Aşıq Əmrah Gülməmmədovu, Hüseyn Saraclını, Xan Kamandarı, Aşıq Nazim Əsədoğlunu, Aşıq Murad Kövrəyi, rəhmətlik Xanları, oğlu Azəri, İlham Astanbəylini, arada Qərib İncəlini dinləsinlər. Mənim demək istədiyim son sözün hikmətini onların qara sazı daha yaxşı anladacaq.

2014

Söhbətləşdi: Nigar İsfəndiyarqızı

DAĞ KƏNDİ

Qurutdu xəngəli cəcəsi olur,
Dastanlı nağıllı gecəsi olur,
Ayə heç dağ kəndinin necəsi olur,
Namusdu qeyrətdi ardı dağ kəndi.

Dar gündə obanın təkanı olub,
Köhnə kişilərin məkanı olub,
Indi ürəyimin tikanı olub,
Ormeşən adında vardı dağ kəndi.

Bir kənd gözəlinə vuruldum neynim,
Sevdim o sevmədi yoruldum neynim,
Himinnən mən belə quruldum neynim,
Sözümün əvvəli ardı dağ kəndi.

Kəkotu çayını nənəm dəmləsin,
O telli sazını babam bəmləsin,
Həmid Ormanlıyı dünya dinləsin,
Dərədi, təpədi, yaldı dağ kəndi.

Kaş bircə yolunu basmasın otlar,
Mələşsin quzular kişnəşsin atlar,
Ormeşən qoynunda keçən saatlar,
Şirin xəyallarda qaldı dağ kəndi.

Bizimyazı.az çağdaş poeziyanın parlaq imzalarından olan neftçi-şair Aqşin Dadaşoğlu ilə müsahibəni – ovqat gəzişmələrini təqdim edir.

-Salam, şair, necəsiniz?

-Salam. Təşəkkür edirəm yaxşıyam.

-Biz sizi tanıyırıq. Amma yenə də “Aqşin bəy kimdir” sualına qısa da olsa cavab verərdiniz…

-Mən Aqşin Dadaş oğlu Buliyev 1969-cu il iyul ayının 1-də Xaçmaz rayonunun Bostançı kəndində traktorçu ailəsində anadan olmuşam. 1996-cı ilin aprel ayından SOCAR-ın “Neft Daşları” adına Neft və Qazçıxarma İdarəsində ET və EA sahəsinin Şəbəkə rayonununda briqadır vəzifəsində işləyirəm. Ədəbi cameədə Aqşin Dadaşoğlu imzası ilə tanınıram. 2012-ci ildə ”Güzgüdə əksim ağlamır” adlı şeirlər kitabım çapdan çıxıb. Hazırda daha üç kitabım çapa hazırdır. Azərbaycan Jurnalistlər və Yazıçılar birliklərinin üzvüyəm. Evliyəm. 2 övladım, 3 nəvəm var.

-Yazarlıq irsidirmi, yoxsa şəxsin özündən başlayır?

-Qəti olaraq deyə bilərəm ki, bütün istedadlar hər hansı bir nəslin, şəcərənin içərisində genetik olaraq ötürülür. Biz ata-anamızdan aldığımız bu ömür payını öz övladlarımıza ötürmək məsuliyyətini daşıyırıq. Genetik olaraq ömür payının içində nə varsa, biz onu yaşayırıq. Alın yazısı, tale yazısı kimi sözlərin mənası ömür payının içində kodlaşdırılıb. Yəni yaşadığımız ömür payı həm mənim, həm də ulu babamın mənə ötürdüyü ömür payıdır. Mənim rəhmətlik böyük əmim Habil müəllim olub. Amma həmişə onu şair Habil kimi tanıyıblar. 1937-ci ildə onu millətçi şeirlərinə görə zəhərləyib öldürüblər. Rəhmətlik böyük qardaşım Maqsud da gözəl şeirlər yazardı. Əmim nəvəsi Cavanşirin də yaxşı istedadı var. Hərdən gözəl şeirlər yazır. Və ona görə də əminliklə deyə bilərəm ki, istedad irsidir və irsi olaraq da davam edir.

-Aqşin bəy, sizin üçün söz nədir?

-Dünyanın bütün dini kitablarında ilk yaradılmış məfhumun söz (səs) olduğu bildirilir. Müasir elmin bizə bildirdiyi “Big Bang – böyük partlayış” hadisəsinin də kökündə səs dayanır. Harada səs varsa, orada eşidilə biləcək və ya eşidilə bilinməyəcək söz var. Mənim üçün söz dünyanın ən qüvvətli, ən cəsur cəngavəridir. Qədimlərdə söz ilə ölkələri, qalaları fəth eləyiblər. Dünyada istedadlı adamların ən böyük istəyi söz sahibinə çevrilmək olub. İnsanlar ta qədimdən söz sahibi olmağa can atıblar. Ağıllı hökmdarlar həmişə sözə hakimiyyət, dahi yazarlar isə can, gözəllik veriblər. Ağıllı insanın beynindən süzülüb gələn Söz həmişə dünyanı idarə edib və etməkdədir.

-Bu cavabınız lap fəlsəfə oldu. Siyasətlə də maraqlanırsınız, razı olamadığınız məqamlar nələrdir?

-Bəli, siyasətlə maraqlanıram və hər bir seçki hüquqlu Azərbaycan vətəndaşının siyasətlə maraqlanmasını arzulayıram. Dəqiq bilirəm ki, inkişaf etmiş və etməkdə olan ölkələrdə insanların rahat və xoşbəxt yaşamalarının səbəbi o insanların öz ölkələrində baş verən siyasi proseslərə biganə qalmamalarıdır. Məsələn, hər seçkidə iştirak etmək, iştirakdan əlavə verdiyi səsin arxasında durmaq, hüquqi və qanuni yolla onu qorumaq inkişaf etmiş ölkələrdə hər bir vətəndaşın yazılmamış vəzifə borcudur. Ümumilli liderimiz Heydər Əliyev deyirdi ki, ”demokratiya savadlı xalqın hakimiyyətidir”. Bu dahi insanın yerində və dəqiq deyilmiş bu fikrinin əleyhinə olaraq ölkəmizdə xalqın savadlı olmasını istəməyən çox sayda qüvvələr var. Bu qüvvələr əllərində olan kütləvi informasiya vasitələrindən, internet resurslarından istifadə etməklə xalqın savadlanmasının qarşısını alırlar. Necə deyərlər, savadsız kütləni idarə etmək daha asandır.

-Layiq olduğunuz yerdəsinizmi?

-Sanıram ki, ölkənin ən böyük şirkətinin işçisi kimi layiq olduğum yerdəyəm. Şair kimi isə layıq olduğum yeri gələcək nəsillər müəyyən edəcək.

-Şəxsinizə göstərilən münasibətdən necə, razısınız?

-Mən hər hansı gərəksiz münasibətdən qaçan adamam. Bu baxımdan bəzən insanlarla münasibət qurmaqda çətinlik çəkmişəm. Ona görə həyatda çox az sayda dostum var. Məni tanıyanlar qaraqabaq, acıdil adam kimi səciyyələndirirlər. Olsun, narazı deyiləm. İnsanlara qarşı münasibətim kontekstindən baxanda şəxsimə münasibət yaxşıdır.

-Heç qınandığınız məqamlar olurmu?

-Olub. Ən çox da ömründə bir kitab belə açıb oxumayan adamlar tərəfindən qınanıram.

-İradları qəbul edə və ya irad bildirə bilirsiniz?

-Həmsöhbətim məndən savadlı və istedadlıdırsa, onun haqlı iradlarını qəbul edirəm. Özüm isə ancaq anlayan, qanan adama iradımı bildirə bilərəm. Yəni nadanı başa salmaq qarışqanı minməkdən çətindir.

-Özünüzdə sevmədiyiniz xüsusiyyətlər var?

-Az öncə dedim, insanlarla münasibət qurmaqda çətinlik çəkirəm. Hərdən güzgüyə baxaraq öz-özümü danlayıram ki, bu qədər özündən razı, təkəbbürlü olma.

-Aqşin bəy yazmasaydı nə edərdi?

-Yəqin ki, Aqşin bəy yazmaya bilməzdi. Əgər yazmaq eşqi Tanrı tərəfindən mənim genetikama yüklənibsə, deməli yazacaqdım. Əgər şair olmasaydım yəqin ki, rəssam, ya da heykəltəraş olardım. Ya da bəstəkar. İncəsənətsiz və kitabsız özümü təsəvvür edə bilmirəm.

-Tarixi sevirsiniz?

-Tarix ən çox sevdiyim sahədir. Ona görə də tarixi hadisələrdən bəhs edən bədii kitabları oxumaqdan zövq alıram.

-Gənc qələm sahiblərinə kömək etmisiniz heç?

-Kömək dedikdə istedadlı gənclərə həmişə mənəvi dəstək olmuşam və olmaqdayam.

-Bu gün hansı müəllifləri oxuyursunuz?

-Bu yaxınlarda ingilis yazıçısı Corc Oruellin “1984” kitabını ikinci dəfə oxuyub qurtardım. Hazırda Hüseyn Nihal Atsızın “Bozqurdlar” kitabını yenidən oxuyuram. Ümumilikdə isə fəxrlə deyə bilərəm ki, çox sayda kitab oxumuşam və oxuduğum kitabların sayını unutmuşam. Demək olar ki, hər gün oxuyuram və kitab oxumaq mənim ən böyük hobbimdir.

-Mənəvi dəyərləri necə qoruya bilərik?

-Televiziyalarımızda mədəni, siyasi, ədəbi verilişlərin sayını artırmaqla. Bir də insanın sosial qayğıların əlindən qurtulub öz mənəvi dəyərləri haqqında fikirləşməyə vaxtı olmalıdır. Bütün günü bir tikə çörək qazanmaq arzusunda, fikrində olan adamların mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyə vaxtı olmur. Ümumiyyətlə, bizim mənəvi dəyər dediyimiz məfhumun özü kütlənin, xalqın yazılmamış qanunlar toplusudur. Məsələn, qədim türk tayfalarında “Türk törəsi” deyilən qanunlar vardı və bu qanunlar Orxon-Yenisey abidəsindəki qısa yazıları çıxsaq, yazılmamışdı. Mənəvi dəyərlərimiz həmin türk törəsindən bu günümüzə qədər gəlib çatan fikirlər, qanunlardır ki, biz onu yaşatmağa çalışırıq.

-Şair, sevməkmi, yoxsa sevilməkmi?

-Sevmək gözəldir. İnsan heç vaxt necə sevildiyini dərk edə bilmir, amma necə sevdiyini dərk edir, anlayır. Deyərdim ki, sevgi Tanrının yer üzündə yaşayan bütün canlılara bəxş etdiyi ən gözəl hissdir.

-Tarixdə 100 il öncə yaşasaydınız bu günün Sabiri, Nəsimisi ola bilərdinizmi?

-İnanmıram ki, Sabiri, Nəsimisi ola bilərdim. Amma yəqin ki, ən azı saray şairi olmayacaqdım.

-Sevdiyiniz şeirlərinizdən bir bənd istəsəm?

-Sözündən böyük adam yox,
Hər adam sözü boydadı..
Bütün ölçülər dəyişər,
Bir Allah özü boydadı.

-Ünvanlı yazdığınız yazılar varmı?

-Çox deyil, amma var. Ruhumun diktəsi ilə sevdiyim xanıma şeirlər yazmışam. Vəzifəli şəxslərə ithaf şeiri yazan şairlərin isə şairliyinə şübhə ilə yanaşıram. Şeir şairin ruhundan süzülüb gəlməlidir. Hər hansı şairin ruhundan icra hakimini tərənnüm edən şeir süzülürsə, bu, sadəcə o ruhun şairə yox, yaltağa aid olduğunu bildirir. Bu qədər bəsit.

-Övladlarınıza bağlı atasınız, onlar üçün atdığınız hansısa addımı geri götürmüsünüz?

-Şəraitə və imkana uyğun olaraq, bəli. Biz valideyn olaraq istəyirik ki, övladlarımız dediyimiz, buyurduğumuz kimi yaşasınlar. Qəribəsi budur ki, hər hansı totalitar cəmiyyət də bunun belə olmasını istəyir. Mən istəyirəm ki, valideynlərin övladlarıyla bağlı verdiyi hər hansı qərar onların azadlıqlarını məhdudlaşdırmasın. Övladlarımızın, gənclərimizin az da olsa səhv eləmək hüququ var, amma onların bizim beynimizlə fikirləşmək kimi bir məsuliyyəti yoxdur.

-Qəlb qırmısınız?

-Bəli. Bilmədən olub, amma olub. Sonra bunun əziyyətini qəlbi qırılandan daha çox özüm çəkmişəm. Bir də ki, söz adamlarının sözdən başqa nəyi olur ki? Şair öz sözü ilə müdafiə olunur. Güclü söz isə qəlbi qıra bilər.

-Xaçmazda yaşamasaydınız, harada yaşayardınız?

-Yəqin ki, Mərdəkanda. Oranın havası gözəldir.

-Məktəb dərsliklərində yazıları bəyənirsiniz?

-Xeyr, bəyənmirəm. Amma son illərdə dərsliklərlə bağlı müsbət dəyişikliklər hiss olunur.

-Həyatın mənası nədir?

-Həyatın mənası sevə-sevə, hər anının qədrini, insana ayrılan ömür adlı bir yolun qiymətini anlayaraq və zamanı dəyərləndirərək yaşaya bilməkdir. Ata-anamızdan bizə ötürülmüş ömür payını şərəflə yaşayıb özümüzdən sonrakılara ötürə bilməkdir həyat.

-“Ən böyük arzum budur” dediyiniz məqam olubmu?

-Gəncliyimdə arzularım çox idi. Amma insan yaşlandıqca arzuları, istəkləri də azalır. Bəli, arzular tükənmir, amma cüzi də olsa azalır. “Ən böyük arzum budur” dediyim məqamlar olub. Məsələn, Qarabağın azadlığını arzulamışam, sonra Qarabağda müharibədə döyüşən oğlumun və bütün hərbçilərimizin sağ-salamat qayıtmalarını arzulamışam. İndi isə dünyaya sülh arzulayıram.

-Sonda mənə hansısa sualınız varmı? Müsahibədən razı qaldınız?

-Suallarınız çox düşündürücü idi. Cavab vermək üçün xeyli düşündüyüm suallar oldu. Çox sevincliyəm ki, ölkəmizdə sizin kimi savadlı və istedadlı gənclərimiz var. Sizə uğurlar arzulayıram. Çox istərdim ki, belə müsahibələrdə incəsənətin digər sahələri, məsələn, rəssamlıq, bəstəkarlıq, heykəltəraşlıq üzrə də suallar olsun.

Gülnar SAMİLQIZI

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü

Bizimyazi.az İlahə Ümidlinin Aysel Fikrət ilə ədəbiyyat söhbətini təqdim edir. 

Aysel Fikrət, Fikrət Sadiqin qızı, Orxan Fikrətoğlunun bacısıdır. Düşünür ki, yazmaq onun genetikasından deyil, tənhalığından gəlir. Şeirlərindəki frazalar düşündürücüdür, ümidi də gəncliyədir.

Əvvəllər belə bir layihəm var idi: “Oxucu yazıçı söhbətləşməsi.”

Kitabları oxuyurdum, sonra müəlliflə söhbət edirdim.

Sonradan elmi işlər, zəruri imtahanlarım o qədər çoxaldı ki, bədii ədəbiyyata zamanım çatmadı. Uzun aradan sonra ürəyimin istədiyi işi gördüm.

Bu dəfə Aysel Fikrətlə söhbətləşmişəm.

Oxuya bilərsiniz.

– Aysel xanım Şuşaya getdiniz… hansı hisslərlə qayıtmısınız?

– Şuşa möcüzə idi, birinci dəfə idi gedirdim. Şuşa alınandan fikirləşirdim ki, Vaqif Poeziya günlərində gedim. Birinci Vaqif Poeziya günündə düşündüm ki, o, insanlar ki, məndən də yaşlıdırlar, yəni məndən çox gözləyiblər Şuşanın bu gününü, o, insanlar getsin. İkinci il gözlədim sözün düzü, amma qismət bu ilə imiş. İnsan öz sırasını hər şeydə gözləməlidir. Getdik, çox gözəl düşüncələrim vardır. Amma insan elə olur ki, çox kövrək. Füzulinin bəlli bir kəndini keçəndən sonra artıq bizim işğaldan azad olmuş torpaqlarımız görsənir. Avtobusun pəncərəsindən görürsən ki, necə xarabalığa çeviriblər. Görünür ki, burda yaşayış olub sonra onu xaraba günə qoyublar. Azərbaycanlılar ordan çıxandan sonra ora xaraba günə qalıb. Yandırılmış torpaqlar, torpaq da yandıqdan sonra bar vermir axı. Yəni bu işğal deyil ey, bu işğaldan da dəhşətlidir. Görürsən ki, həyat olmayan çöllükdür. Həyat yoxdur orda. Sonra Şuşaya da qalxdıqca qalxırsan. Qayalıqlar vardı hansı ki, bizim əsgərlər ora dırmaşıblar, avtobusda xarici qonaqlar var idi, tez-tez onlara məlumat verirdik.

– Aysel xanım istəyərdim o hisslərin ifadəsini bir də Sizdən eşidim. Necə idi? Şuşaya gedən hər kəs sevinclə danışır. Açığı mən getməmişəm, fikirləşirəm ki, getsəm də xoşbəxt ola bilmərəm. Yəni o torpağa şəhidlərin qanı axıb, sözsüz müharibə olubsa bu belə olacaqdı, bu aydındır. Sadəcə mənə maraqlıdır insan özünü necə hiss edir? Ayağının altında şəhid qanı var, amma yuxarısında onların hesabına alınan torpağımız. Mənə maraqlıdır o hisslər ki, hər ikisi eyni anda necə olur?

– Çox ağrılı, çox ifadəolunmaz bir hissdir. Çox ağrılıdır… Sözlə ifadəsi yoxdur. Birinci inana bilmədim ki, mən burdayam. Bax bu hiss gəldi mənə. İkinci çox qayğı, çox qarışıq bir şey, yəni xoşbəxtlik deməzdim mən buna. Xoşbəxtlik deyildi. Sadəcə axır ki, torpağa əlimiz dəydi, ayağımız dəydi. Xoşbəxtlik hissi o dərəcədə böyük deyildi. Bəlkə də Xankəndində olsa idi bu tədbir, mən daha xoşbəxt hiss edərdim ki, artıq şəhidlərimizin son damla qanına qədər yerdə qalmadı. Biz artıq Xankəndindəyik və şəhidlərimiz də sevinir. Bir şey də var ki, torpağın özünün alınmağı və Şuşa qalasında Şuşa sözünü oxumaq qürurverici idi. Məndə əsgər olsaydım, orda ölsəydim, qürurlanardım ki, mənim millətim, mənim insanlarım gəlir orda gəzir, ermənilər deyil. Bu barədə mən deyirəm ki, çox gülmək, çox danışmaq, çox hay-küy salmaq günahdır, mən istəyərdim ki, Şuşada poeziya günlərində daha çox şeirlər səslənsin. Mən çox istərdim ki, Şuşaya təsadüfi, Vətəni dərk etməyən insanlar qədəm qoymasın. Əgər poeziya günüdürsə, poeziya gününə yığışmışıqsa, orda doğrudan ədəbi nümunə oxusunlar. Söz yığını oxunmasın.

Əsas ona görə xoşbəxt oldum ki, Şuşada artıq Azərbaycanlılar gəzir, söhbət edir, gülüş səsləri gəlir. Sakinsiz evlərin yanından keçəndə evlər, divarlar Azərbaycanlı səsi eşidir. Ən azından artıq o torpaqlarımızda düşmən gəzmir. Sadəcə o torpaqları müqəddəs bilmək lazımdır. Bir ocaq kimi, ziyarətgah kimi bilmək lazımdır. Orda təsadüfi bayramların keçirilməsinin əleyhinəyəm. Cılız insanların getməsinin əleyhinəyəm. Ora müqəddəs bir yerdir.

– Sizcə Günəş işığı hər kəs üçün tələsir yoxsa, bu təkcə sizin üçün belədir?

– Günəş hər kəsindir. Hərə özü üçün səhəri açır, günəş işığını sevir. Amma hər bir insanın içində özünün günəş işığı var. Yəni o, onundur, ona məxsusdur. O, insanın içindəki işıqdır. Ümumi bütün insanlıq Günəşi qarşılamalıdır.

– Niyə düşünürsünüz ki, külək sizi günəşdən çox sevir?

– Ola bilər ki, insanın həyatında aydınlıq az olanda, uğultunu içində yaşayanda o fikirləşir ki, küləklə artıq bağrı bir olub. O küləklə artıq doğmalaşır. Məşhur bir əsər vardır, “Kküləklə sovrulanlar. İnsanın çətinliyi, tufanı çox olanda külək ona günəşdən daha doğma olur. Küləkli, dumanlı, yağışlı hava mənə daha əzizdir. Mən orda daha çox işıq görürəm. Ola bilər ki, insan öz xarakterinə, ruhuna uyğun da təbiəti sevir. Mən özümə deyərdim ki, mən yağış ola bilərəm, payız ola bilərəm. Amma yay, qış ola bilmirəm. Bir insan kimi özümü fəsilə oxşatmış olsam, payız və yaza oxşadardım. Yaxşı halımı yaza, qəmli halımı payıza.

– Yəni onlar olmağı daha yaxşı bacarardınız? 

– Onları daha yaxşı bacarardım. Hər insanın bir düşüncəsi var.

– Nə üçün belə düşünürsünüz ki, ömür sizin dilinizə çıxmış yara kimidir?

– O şeirin mənası odur ki… Bu bilirsiniz nədir? İnsan bəzən görür ki, yaşadığı həyatın içində deyil. Bu təkcə mənə aid deyil. Ümumiyyətlə şeirlər insanın fərdi özü deyil. Ola da bilməz. Bir insan yüzlərlə, ikiyüzlərlə şeir yazıb ikiyüz həyat yaşaya bilməz. Amma bu eyni zamanda mənimdir. Hər bir şeirin içində məndən bir pay var. İnsan fikirləşəndə ki, bu mənim həyatım deyil, elə bil kiminsə həyatını yemişəm, dilimə pay çıxıb. Bilirsiz də həyatda olan maneələr insanın yolunu dəyişir. İnsan özünü düşdüyü yerdə yad kimi hiss edəndə düşünür ki, bəlkə bu kiminsə həyatıdır, mən bunu yaşayıram.

– Bugünkü ədəbiyyatımızı “Yazıq ədəbiyyat!” adlandırırsınız, nə üçün belə düşünürsünüz?

– Ədəbiyyat o qədər güclü olmalıdır ki, bir insan həyatını dəyişdirə bilsin. Məsələn mən bir yazı yazmışdım, qadın probleminə aid idi. Mənə bir qadın zəng elədi ağlayaraq dedi ki: Siz mənim həyatımı hardan bilə bilərsiniz ki, mən o, həyatı yaşamışam? Bu standart qadın taleyi idi. Çətinlik, əzab, intihara qədər gələn bir həyat idi. Və o qadın deyir ki, mən onu oxuduqdan sonra başa düşdüm ki, dünyada mənim çəkdiklərimi bilən biri var və mən səhərlərimi daha xoşbəxt açıram. Bu baxımdan bir insan düşüncəsini dəyişə bilir ədəbiyyat.

Ədəbiyyatla biz böyümüşük. Ədəbiyyat tərbiyə rolu daşıyır. Ədəbiyyat atanı, ananı əvəz edir. Bir yetim uşaq oxuduğu ədəbi nümunələrlə böyüyə bilər, cəmiyyətə yararlı insan ola bilər. Bu boyda ədəbiyyata elə insanlar gəlir, elə söz yığınaqları danışır, elə titullar alırlar, elə mövqelərdə dururlar ki, ədəbiyyatı yazıq günə qoyurlar. Əgər bir ədəbi tədbirdə biz əyləşmişik və orda cəmi 2 dənə şeir dinləyə biliriksə sevindiyimizdən papağımızı göyə atırıq ki, biz bu şeiri dinləyə bildik. Halbuki biz ədəbiyyat alovuna, işığına yığışmışıq. Bir birimizdən ancaq gözəl ədəbi nümunələr eşitməliyik. Bir birimizlə söhbətlər etməli, fikir mübadiləsi aparmalıyıq. Biz məşhur şairlərin gözəl əsərlərini müzakirə etməliyik. Yoxsa ki, biz gəlirik, görürük ki, kimsə durur, əvvəl özünü öyür, yekə bir medal taxıb sinəsinə. Baxırsan ki, bu insanın heç görünüşü də rəftarı da şair deyil. Orda şeir deyir, deyir şeir bitmir. Onlar bir növ xəstədir. Oda cəmiyyətin insanıdır, mənim o, insanlara nifrətim yoxdur, amma ədəbiyyatda qəbul edə bilmirəm.

– Ürəyinizin közü nədir? 

– Haqsızlıq həmişə ürəyimin közü olacaq. Mənə ilk haqsızlığı mənə nənəm edib. Gülür. Ana nənəm məni heç sevmirdi. Birinci qəşəng deyildim, ikinci onun kriterlərinə uyğun deyildim. Birinci haqsızlığı körpə vaxtı 4-5 yaşımda bilmişəm.

Sonra ilk ibtidai sinif müəllimimin uşaqlara münasibətində haqsızlığı gördüm. Odur budur ürəyimin közü yalnız haqsızlıqdır. Mən haqsızlığı qəbul edə bilmirəm. Həyatda hər bir şeyə dözərəm, insanlıq halı kimi. Fikirləşirəm ki, insan sevilər-sevilməz, ayrılıq gələ bilər, ölüm gələ bilər. Amma bunların heç biri haqsızlıq deyil. Bunlar insan halıdır. Düşünülmüş haqsızlıqla həmişə mübarizə aparmışam. Bütün yaradıcılığımda da həyatımda da.

– Yəni düşünürsünüz ki, insan təkcə danışdıqlarına görə deyil, həm də susduqlarına görə məsuliyyət daşıyır. 

– Düzdür haqsızlığa heç zaman susmaq lazım deyil. Hərdən susmamaq üçün elə yer vardır ki, ora getmirəm. Bilirəm ki, susmayacam, susa bilməyəcəm getmirəm. Məsələn olur ki, ədəbi tədbirlərdə. Çox sevdiyim bir tədbirdir, bilirəm ki, nəsə haqsızlıq olacaq, ora getmirəm. Bəzən məcburiyyətdən haqsızlığa dözürsən,

amma o zaman özümü sevmirəm. Mən özümü haqsızlığı üzə vuranda, haqqı tələb edəndə sevirəm. Onda özümü çox sevirəm ki, mən haqsızlığa qarşı mübarizə aparıram, yəni dəyişməyib də əqidəm. Birdə özümdə nəyi sevirəm? Dəyişmirəm də mən. Həmişə o insanlardan qorxmuşam ki, o, insanlar dəyişirlər mövqelərini, baxışlarını. Ən çox qorxduğum şeylərdən biri də dəyişkənlikdir. Buna sədaqət də demək olar. Məsələn ilk mənə yaxşılıq edən insanı unutmuram. Ümumiyyətlə həyatımda rolu olan insanları unutmuram. Ola bilər bir dənə xoş söz deyib, ömür boyu mən ona minnətdaram, içimdə də həyatda da.

– Nəyə ümidləriniz böyükdür?

– Mənim ümidim yalnız gənclərədir. Mən gəncliyi, uşaqları çox sevirəm.

– Necə qiymətləndirirsiniz bizim gəncliyi? 

– Bizim valideynlərimizdə problem var. Gənclərimiz qəşəngdir. Bizim gəncliyimiz idi də Şuşada vuruşan. Hansı şəhid analarına, atalarına baxırsan təmiz insanlar, belə vətənpərvər, yaxşı insanların övladlarıdır. Amma yenə də var imişlər. Görürsünüz getdilər o əqidə ilə qərarı verib özləri o müharibədə iştirak elədilər. İndiki gənclik savadlı gənclikdir. Çox xoşum gəlir valideynlər daha çox uşaqların təhsili ilə məşğul olurlar. Ortada bizim böyük boşluğumuz var idi. Mənim ümidim gənclərədir. Elə yer var ki, ordan ümidimi kəsmişəm. Mübarizə aparmıram.

– Ədəbiyyatda necə?

– Ədəbiyyata ümidim azalıb. Çünki fikirləşirəm ki, artıq elə bir məqama çatmışıq ki, ədəbiyyatda 20 yaxşı yazıçı bir-birini də qorumaldır, ədəbiyyatı da qorumalıdır. Ədəbiyyatın keşiyində artıq durmaq vaxtıdır. Necə ki, SOS deyirlər ey, bu dəqiqə ədəbiyyat böyük bir kölgənin altındadır. Mən sizə deyim ki, incəsənət növlərinə baxanda heç biri ədəbiyyat qədər yazıq vəziyyətə düşməyib. Çünki, teatrda möhkəm rejissorlar var. İcazə vermir hansısa neqativin sızmağına. Həmdə teatr görünən sənətdir, vizual görünür. Kino sahəsində çətinliklər var, onlar da aradan götürüləcək. Amma ədəbiyyat qədər yazıq vəziyyətə heç biri düşməyib!

25 iyul 2023-cü il

Oxucu: İlahə Ümidli

Yazıçı: Aysel Fikrət

Profesör Doktor Jasan Zekeyoğlu
Çin-Tibet Tıp Dalı Uzmanı,
Jas – Ay Tıp Merkezi Başkanı

İYİLİĞİN KAYBOLDUĞU YERDE HAYATIN DA ANLAMI KAYBOLU

– Sayın Jasan Zekeyoğlu, “Sevginin kaybolduğu yerde hayatın da anlamı
kaybolur, çünkü Allah-u Teâlâ dünyayı sevgi üzerine yaratmıştır” diyorsunuz. Böyle bir yorumun anlamını ve önemini açıklayabilir misiniz?

– Evet, bu güzel sözleri ben daima söylerim. On sekiz bin alemi yaratan Allah’ın insanoğluna verdiği en güzel niğmetlerden biri de sevgidir. Sevgi kavramının anlamı çok geniştir. Aile, vatan, hatta insanlar arasındaki bağları da sımsıkı tutan bu kavramdır. Abay şöyle der:
“İnsan bugün insan, yarın ise toprak,
Fani hayat cazibesiyle aldatır, fakat.
Yarın yerin neresidir, bilir misin,
Ölmek için doğmuşsun, düşün biraz”.
Pek çok tanıdığım arkadaşlarım, bilim adamları, şair ve yazarlar bu fani dünyadan baki dünyaya göç ettiler. Hepimiz bu dünyanın misafiri olduğumuzu unutmamalıyız ve her zaman yakınlarımıza şefkatlı davranmalıyız. Abay’ın şu mısraları aklıma gelir:
Önceki kardeş dalgası,
Sonraki kardeş dalgası.
Sırası gelince,
Göç eder baki dünyaya.
Toplumumuzda merhametin çokça konuşulması, çokça dile getirilmesi gereken bir zaman diliminden geçiyoruz. İnsanlar bütün dünyada giderek acımasızlaşıyor. Modern dünyada maalesef merhamet duygumuz giderek köreliyor, bu da büyük savaşların, büyük çatışmaların, mahallenin ortasında büyük kıyametlerin kopmasına yol açabiliyor. Sevgi ve merhametin kaybolduğu yerde insanlık tehlikededir: anavatan harap olur, dünyayı kötülük yönetir, açgözlülük yaygınlaşır, sulh bozulur, insanlar arasında, hatta akrabalar arasında düşmanlık oluşur. Bu yüzden insanlar birbirine karşı merhametli olmaları gerekir.
Tıp tarafından kanıtlanmış bir kural vardır ki, merhemet duygusu, insanlardaki manevi sıkıntıyı giderir, kardiyoloji hastalıkları, kan ve damar hastalıklarını engellermiş. İyiliğin kaynağı İslami inançlardan geldiğine göre, yüreğinde Allah sevgisi olan kimsenin merhametli olduğuna inanırız. Öyle insanlara: “Nur yüzlüdür” derler. Merhamet duygusunun esasları ailede ebeveyin tarafından aşılanmalıdır. Çocuk ailede merhametle büyütülüyorsa, doğrunun bu olduğuna inanır. Kazak atasözü vardır: “Bir civciv yuvada gördüklerini, uçtuğunda yakalar (yapar)”. İşte çocuklar bu duyguyu hissederek büyürlerse bu dünyayı ve ailelerini de emin bir sığınak olarak algılamaya başlarlar. Dolayısıyla ailede çocuğa verilen değerler, merhamet çok önemlidir. Merhamet gören merhamet gösterir.

“Günümüz teknoloji ve bilim dünyasında dünyanın hangi ülkeleri nesiyle gurur duyuyor?” sorusu ortaya çıkar. Tek bildiğimiz şey, ilmiyle, teknolojisiyle ve ilim adamlarıyla gurur duydukları hususlardır. Bu ülkelerin belediye başkanları ilim adamaları araştırmakla meşgul olurlar. Demek istediğim, ülkemizin iktidarında olanlar bürokrasiden kaçınmalılar, yolsuzluktan uzak durmalılar, yer altı ve yer üstü doğal kaynaklarımızı kendileri için değil, toplum ve millete faydalı olacak şekilde yönetmelilerdir. Yolsuzluğun yaygın olduğu yerlerde, küçük ve orta ölçekli iş yerlerinin çalışmalarında birsürü engeller ortaya çıkar. Kısacası, devlet yöneticileri kendi çıkarılarını halktan üstün koymamalı, insancıl davranmalıdırlar.
Günlük haberlerden ülkemizde düşük gelirli yoksul aileler için, devlet başta olmak üzere bazı kamu kuruluşları ve özel vakıflar tarafından gösterilen yardımlar hakkında haberdar oluyoruz. Bazı kişilere tedavi amaçlı yardımlar gösterilir, bazılarına gıda yiyecek konusunda, hatta bazılarına barınak olarak ev konusunda yardım gösterdiklerinin farkındayız. İşte bu tür hizmetlerin temelinde iyilik ve merhamet bulunmaktadır. Sevgi ve merhamet, güneş ışınları gibidir, kalbi ısıtır, karşılıklı şefkat ve saygı duygularını uyandırır.

– Geçen yıl ortaya çıkan pandemi, tüm insanlık için ağır bir sınavdı. İnsanlar, sağlıkları için Allaha’a dua ettiler, doktorların yardımına muhtaç oldular. Ülkedeki en popüler özel kliniğin başkanı olarak yurttaşlarımıza ne tür yardımlarda bulundunuz ve iyilikler yapabildiniz?

2020 yılı tüm insanlık için ağır bir yıldı. Özellikle, sosyal hizmet alanı elamanlarına, öğretmenler ve doktorlar için zor bir dönemdi. Tüm sağlık teşislerinde hizmet eden sağlık personellerinin yükü daha da kat kat artmıştı. Sadakatle çalışan tüm sağlık personelleri ve doktorların hayatımızdaki önemini hissettik. Günümüzün gelişmiş dünyasına aniden gelen bu salgın karşısında doktorların gösterdikleri kahramanlıkları ve fedakarlıkları büyük alkışlarla karşılandı ve kendim de bu alanın uzmanı olarak gurur duyuyorum. Meslektaşlarımın salgın hastalığa karşı gösterdikleri hizmetlerini, silahsız cephede dilsiz düşmanla karşı karşıya çıkan birer kahramanlar olarak değerlendiriyorum. Ailelerinden ırakta, kendilerini hastalara yardım etmeye adadılar. Dünyada çok sayıda insan bu salgının kurbanı oldular.

Günümüzde bazı tıp uzmanlarının yetersizliğinden ortaya çıkan durumlar neticesinde, tıp mesleğine olan talep yükselmiştir. Teknolojinin hızla geliştiği günümüz çağında, dünyanın silahlarla değil bilimle rekabet ettiği bir çağda mesleğimizin önemi azalmayacaktır. Biyolojik silahlar karşısında ancak tıp bilimi galip çıkabilir diye düşünüyorum. Millet olarak biz bu yükün altından çıkabildik, Allah’ın izniyle bu salgından kurtulacak gün de uzak değildir. Halkımız “Bir yakadan baş, bir koldan el çıkararak” büyük bir dayanışma ve yardımda bulundular. Hükümet tarafından da maddi yardım destekleri verildi. Yeminine sadık doktorlar, “Fırtınaya karşı uçan kartal” gibi gayretle çalıştılar. Merkezin tedavi kurallarına uygun olarak, uzmanlarımız hastaların durumlarına göre evlerini ziyaret ederek veya merkezde sağlık hizmetleri verdiler. Pandemi döneminde Kazakistan, Astana televizyon kanalları ve Kazak Radyosu ve Şalkar Radyolarında salgın hastalıklar konusunda düzenli olarak tıbbi tavsiyeler verdim. Merkezimizin tıbbi deneyimine uygun olarak, geleneksel tıbbın modern tıpla eşit düzeyde yasal olarak uygulanmasını teşvik ettik. Merkez doktorları tarafından, Sağlık Bakanlığı protokolüne, hastanın vücut ısısının 38 dereceyi geçmemesi durumunda antibiyotik kullanımına getirilen kısıtlamalar da dahil olmak üzere 15 protokol eklendi. Bu protokoller günümüzde hala güncelliğini kaybetmedi. Merkezin salgın sırasında düzenlediği etkinlikler kapsamında 700’den fazla hastaya ücretsiz olarak sağlık hizmetleri gösterdik. Bazı ülkede bulunmayan antivirüs ilaçlarını yurtdışından sipariş etmek zorunda kaldık. Yaşlı gaziler ve emekli insanların hastalığa karşı direncini artırmak maksadıyla sumak tentürü ve ginseng gibi doğal bitkilerle tedaviler yapıldı. Virüsün önlenmesi için akupunktur tedavisi ile hastaların bağışıklık sistemini güçlendirmeye çalıştık, bazı sterste bulunan hastalara da psikolojik yardımlar gösterdik. Koronavirüsün vücutta yol açtığı hasarlar hâlâ araştırılıyor. Akciğer hasarının yanı sıra kalp, damarlar, böbrekler, bağırsak ve beyin de dâhil olmak üzere birçok organın da enfeksiyon nedeniyle bir şekilde zarar gördüğü anlaşıldı. Merkezde kullandığımız akupunktura tedavisi ve doğal bitkilerle hazırlanan ilaçlar neticesinde zarar gören hücreler, dokular canlanır, kan dolaşımı düzenlenir ve sinir sistemi sakinleşir.

Uluslararası tıp sisteminin temel gereksinimlerine uygun olarak, merkez uzmanları, hastaların genel durumunu ve tedavi sürecini günün her saati çevrimiçi olarak kontrol ettiler. Üç büyük şehirlerimizdeki merkez şubelerinde tedavi alan yaklaşık 500’e yakın hastalarımızın koronavirüs bulaşmamış olması dikkat çekicidir. “Jas-Ay” tıp merkezimizde çalışan 200’e yakın personel bu virüse yakalanmadı. Bunu, virüsle mücadelede merkezimizin yeni bir başarısı olarak görüyoruz.

– Koronavirüsü önlemek için uygulanan aşı tedavisi ne derece etkilidir? Covid-19 salgınına karşı geliştirilen aşılar ne kadar etkilidir? Bu konuda neler düşünüyorsunuz?

Öncelikle koronavirüs aşılanmasından bahsetmeden önce aşılamanın tarihçesi ve bütün olarak faydaları üzerinde kısaca değinmek isterim. Aşılama tedavisi, İbn Sina devrinden bu güne geleneksel tıpta uygulanmaktadır. Eskiden ölüme neden olan çiçek hastalığı, veba, kızamık, sıtma gibi birçok hastalıklar, aşısının bulunmasının ardından ancak durdurulmuştur. Çiçek aşısının ilk olarak Kazakistan’da üretildiğini de vurgulamak isterim. O zamanki durum, aşının bulaşıcı hastalıklar karşısında etkisini kanıtlamıştı. Bu nedenle aşılardan korkmamalıyız. Tüm dünyada insanlar bir bütün olarak aşılanırken, biz kendimizi ondan izole edemeyiz ve etmemeliyiz. Ülkenin baş sağlık doktoru hangi grup insanların aşılanaması gerektiği hakkında açıklamalarda bulunmuştu ve hatta aşı olma hakkı vatandaşların kendi şahsi kararı olduklarını da belirtmişti. Dolayısıyla bu durum, ailemiz ve çevremizin güvenliği ile doğrudan ilgilidir. Aşılama yaş oranlarına göre farklılık gösterir. Gençlerin ve 18 yaşın altındaki çocukların aşılanmamasının nedeni, virüse karşı yüksek direnç göstermeleri nedeniyledir. 65 yaş üzerindeki insanların bünyeleri zayıftır ve bir sürü kronik hastalıklarla birlikte yüksek tansiyon, kalp, damar hastalıkları gibi rahatsızlıklar eşlik edilir, dolayısıyla virüsle savaşma ve bağışıklık geliştirme yeteneği çok düşüktür. Aşılama sırasında aşının kalitesi ve tıbbi kurallara uygunluğuna dikkat edilmelidir. Koronavirüsün yayımasından bu yana sadece ülkemiz değil, tüm dünya maddi ve manevi baskılar yaratan kargaşa içindedir. Düzgün yaşam akışının ritmi boluldu ve günlük yaşam alışkanlıklarımız değişti. İlk başta insanlar birbirine yaklaşmaktan korkuyorlardı ve akrabalar arasındaki ilişkinin ciddi şekilde kısıldığını kendi gözlerimizle gördük ve hissettik. İnsanlar bunalmış, zihinsel stres yaşamışlardı ve gelecek tehlike altındaydı. Bunlardan kurtulmanın tek yolu önce Allah’a yalvarmak, sonra hastalığa karşı yaptırılan bir aşıdır. Bu nedenle normal yaşam şekline dönebilmek için nüfusun aşılanmasının daha iyi olacağını düşünüyorum.

–Ülkemizdeki geleneksel tıbbın günümüzdeki durumnundan bahseder misiniz?

-Kazak bozkırlarında geleneksel tıbbın tarihi İbn Sina’dan başlatılır ve Kazak Hanlığı dönemlerinde yaşamış olan Uteybodak Tleukabıloğlu’nun yaptığı çalışmalarla devam etmiştir. Dolayısıyla ülkede geleneksel bir tıbbın olmadığını söylemek yanlış fikirdir. Ancak sayılarının az olduğu ve bazı durumların karşısında çalışma imkanlarının sağlanmadığı bilinmektedir. Batı’nın geleneksel tıbbı, Hint-Tibet ce Çin tıbbının hızla gelişmesi nedeniyle Kazak halkına özgü geleneksel tıbbın durumu tehlikededir. Bu nedenle, Çin-Tibet tedavi yönteminin yanı sıra her zaman Kazak ulusal tedavi yöntemlerini de ekliyorum ve merkezimizde sürekli olarak uyguluyoruz. Uzman meslektaşlarımın da bu hususa önem vermelerine dikkat ediyorum. Dünya çapında geleneksel tıbbın kurucu olan İbn Sina’nın zengin mirası nesillere sonsuz iz bırakmıştır. Ülkemizin her bölgesinde, hatta yurtdışında bulunan ulusal tıp uzmanları bir araya gelerek ülkedeki sağlık sistemi ve geleneksel tıp seviyesini geliştirmek için iş birliği yapabilirler. Önümüzdeki yıllar bu tür proje devlet tarafından ele alınacağını umuyoruz. Çünkü, Kazak Hanlığı döneminin meşhur doktoru, cerrah Uteybodak Tleukabıloğlu, Kazak bozkırlarında yetişen şifalı otlar kataloğunu oluşturmuştur. Onun bu tıp dalında yaptığı çalışmaları dünya çapında çok ender ve kıymetli çalışmalar değerindedir. “Şifa Denemeleri” adlı eseri dünya dillerine çevirilseydi, insanlık uğuruna çok faydalı hazine olurdu. Bu kitabın orijinal nüshası elimize geçmedi, fakat karşılaştığımız bazı materyallerden, günümüz tıp alanında hala bilinmeyen çok önemli bilgilerin olduğuna ikna oluyoruz. Uteybodak Tleukabıloğlu’nun kıymetli eserinin sırlarını çözdüğümüz gün Kazak tıbbı yeni boyutlara ulaşacaktır diye düşünüyorum. Bu nedenle, milli değerlerimiz üzerinde araştırmalar yapmak, onlara sahip çıkarsak, hedefimize ulaşacağız.

– Jas –Ay Tıp Merkezini uluslararası düzeye yükselttiniz. Kliniğin gelecekteki gelişimi ve refahı için herhangi bir planınız veya hayaliniz var mı?

Kuruluşundan bu yana, Jas-Ay Tıp Merkezi durmaksızın çalışarak hep araştırmalar ve gelişmeleri takip etmektedir. Kliniğimiz her yıl tecrübeli doktorlarla yenilenmektedir ve genç uzman doktorların profesyonel alanda gelişmelerine teşvik edilmektedir. Çok sayıda hedefimiz ve hayalimiz var ve bunları yavaş yavaş ve kademli olarak gerçekleştireceğimizi umuyoruz.
Günümüzde gelişen ilim ve teknoloji sayesinde tıp dalı çok gelişiyor ve birçok hastalıkların tedavisi bulunmuş olsa da, henüz tedavisi bulunmayan bazı hastalıklar mevcuttur. Koronavirüs gibi yeni salgın da ortaya çıkmış durumda. Bu tür salgın virüs hastalıkların tedavisi üzerinde de çalışmalar yapmaktayız. Keşfettiğim şey, deve hariç tüm hayvanların severek otladığı bitkilerin olduğunu öğrendim. İnsanların bağışıklık sistemini yükselten ve hastalığa karşı direnç gücünü artıran bu tür bitkileri, merkezin tedavi protokolüne dahil ettim.
Pandemi döneminde genellikle odaklandığım ve üzerinde çalıştığım konular, koronavirüse yakalanan hastaların vücudundaki hasarları etkili olarak tedavi etme yollarıdır. Bu tür çalışmalarımızın neticesinde kliniğimize gelen hastalar sayısı her geçen gün artmaktadır. Tıp dalında pandemi ile ilgili ve Covid-19 virüsü hakkında yayınlanan bilim adamlarının çalışmalarını sürekli olarak takip etmekteyiz.

Kliniğimizin sağlık hizmetleri alanında gösterdiği başarılarını takdir ediyorum. Jas-Ay Tıp Merkezinin statüsü uluslararası düzeye kadar ulaşmış vaziyettedir. Bu nedenle, sadece yerli tıp sistemi standartlarına değil, aynı zamanda uluslararası hizmet standartlarına ulaşmaya gayert ediyoruz. Bilindiği gibi, kliniğimizin başarısı ülkemizle birlikte sık sık Batı ve Doğu ülkeleri tarafından takdir edilmekte ve çeşitli ödüllerle ödüllendirilmektedir. Hatta Birleşmiş Milletler tarafından onur mektubu da verilmiştir. Önümüzdeki günlerde Jas-Ay kliniğinin Türkiye, Avustrya, Malezya, Hindistan, Çin, Rusya ve Japonya’da şubelerinin açılmasını planlıyoruz.
Türkiye’de geleneksel tıp dalı büyük bir hızla gelişmektedir. Doksan bin öğrencisi olan Tıp Akademisi’nde birçok yeni bölümler açılmış ve bizi de ders vermek üzere oraya davet ettiler. Günümüzde, klinikte tedavi almak için diğer şehirlerden gelen hastaların teklifi üzerine, ülkenin büyük şehrilerinde şubeler açmayı planlıyoruz. Ayrıca tıp alanında özel akademi, kolej veya Tıp Fakültesi yanından bir bölüm açmayı da planlamaktayız. Böyle bir karara varmamızın sebebi, ulusal tıbbın gelişmesinde önemli katkılarda bulunmaktır. Sadece merkezdeki tedavi hizmetleriyle sınırlanmıyoruz, aynı zamanda kaliteli sağlık personelleri ve uzmanların sayısını artırmayı hedefliyoruz. Yurt dışından gelen uzmanlara fazla güvenmemeliyiz. Çünkü sahip olduğumuz önemli bilgileri elimizden alabilirler. Bu nedenle kendi uzmanlarımızı eğitmeye öncelik tanımak istiyoruz.
Kurumumuz sadece hastaları tedavi etmekle sınırlanmıyor, nüfusun tıbbi bilgilerini geliştirmek maksadıyla “Jas-Ay” dergisinin yayınlanmasıyla da ilgileniriz. Bu dergi, Kazakistan’da Kazakça yayınlanan tek tıbbi yayındır. Dergi aynı zamanda tıp dalında araştırmalar yapanlar için bir kaynak olarak da yararlanılabilir. Tıp alanında yaptığımız çalışmalarımız ve hedeflerimizi değerlendirerek, biz kendimizi Kazak bozkırlarında geleneksel tıp kurucu olan Uteybodak’ın büyük hayellerini devam ettiren nesil olarak görüyoruz.

– Verdiğiniz röportaj için çok teşekkür ediyoruz.

Röportaj yapan: Mamıtay Maman

“BizimYAZI” “Müstəqil.Az”ın “Səmimi söhbət”  adlı yeni lahiyəsinin ilk qonağı Natavan xanım Dəmirçioğlu ilə söhbəti təqdim edir:

– Natavan xanım, necəsiz?

-Babat demək olar. Bir az payız başlayandan fəsil xəstəliyindən qoruna blmədim, amma indi yaxşılıqdır, şükür Allaha.

– Şükür Allaha ki, yaxşısız, xəstəliyi bir daha yaxın qoymayın. Bəs bu,  sualı  yaradıcılığınızla bağlı ünvanlasaq necə?

-Yaradıcılıqda işlər qaydasındadır. Mən səhhətimə qarşı diqqətsiz olsam da, yaradcılığa qarşı çox mühafizəkaram. Yaradıcılığı bütün yad təsirlərdən unikal qoruyuram. “ Fəsil xəstəlikləri”, “dəbdə olan bəlalar”, – heç biri ona təsir edə bilməz. (gülüş)

“BizimYAZI” Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin (16.08.1925 – 13.02.2009) anadan olmasının 91-ci ildönümü münasibəti ilə Türk Dünyasının bir qrup yeni nəsil yazarı arasında sorğu keçirib. Cavabları təqdim edərkən, sorğuya qatılmış yazarlara sayğımızı, ustad Xalq şairinə də Tanrı qatında yerinin uca olması dilkəklərimizi yetiririk…

1. BƏXTİYAR VAHABZADƏNİ 90+1 YAŞINDA NECƏ XATIRLAYIRSIZ?
2. SİZCƏ, O, GƏLƏCƏKDƏ DAHA ÇOX HANSI ŞEİRİ İLƏ XATIRLANACAQ?
3. ONUN ƏDƏBİ UĞURUNUN SİRRİ NƏDƏYDİ?
4. AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ TÜRK DÜNYASI ƏDƏBİYYATI MİQYASI (KEYFİYYƏTİ) QAZANMASINDA BƏXTİYAR VAHABZADƏNİN ROLU NƏDƏN İBARƏT OLUB?