Türkün İsmayıl qurbanı – Şah və Paşa
Türkün tarixində bəzi adlar var ki, təkcə bir sərkərdə, başçı adı deyil bütöv bir taleyin rəmzidir. O ad çəkiləndə bir millətin ruhu qanayır, damarlarındakı qan qaynayır, bir xalqın alnına yazılmış qismət boy göstərir. Bu adlardan biri – bəlkə də birincisi – İsmayıldır. Biz türklər bu ada iki dəfə könül verib, min dəfə aşiq olmuşuq. Biri Şah İsmayıldır – Səfəvi övladıdır, Alparslan mülkünün varisidir, Turan və İranın hökmdarıdır, biri də Ənvər Paşadır – Osmanlı paşası, “Enverland”ın Ənvəri, Türküstan çöllərində uçmağa varan başbuğ. Biri tufan kimi Xorasan üzərindən gəlmişdi, o biri çöl kimi sonsuz bir inamla Orta Asiyaya dönmüşdü. Hər ikisi Türk idi. Hər ikisi İsmayıl idi. Hər ikisi də Türkün İsmayıl qurbanı idi.
Tarixdə iki İsmayıl, iki bənzər düşüncə, iki bənzər ülkü, iki fərqli sonluq. Şah İsmayılın yolunda Turan vardı, Türkün öz nəfəsi ilə yoğrulmuş qızılbaşlıq vardı. Ənvər Paşanın taleyində isə Türküstan çölləri, həsrət dolu məktublar və rus pulyemotlarının üstünə qılıncla hücum etmək vardı. Amma yolları fərqli olsa da, alın yazıları oxşardı. Çünki ikisi də tarixə özlərini deyil, öz millətlərini yazdırmaq üçün döyüşürdülər.
Şah İsmayıl gənc yaşında qılıncına sarılıb, adlı-sanlı türkman bəylərini başına toplayıb “mən türkəm” deyə-deyə Səfəvi imperiyasını qurdu. Bu cavan oğlan o vaxta qədər görülməmiş bir şey edərək bütün dövlət yazışmalarını atalarının dilində, Türkün şirin dilində aparmağa qərar verdi. Üstündən əsrlər keçsə belə hələ də bəzilərin tərəf olmağı çalışdığı Çaldıran ovasında topların üstünə qılıncla hücum çəkmişdi. Türkün, türkmanın qanı bir daha tökülmüş , yenə uduzan da , udan da biz olmuşduq.
Ənvər Paşa da bir başqa Çaldıranın yolçusu idi. O da özünü qurban verməyin ən ali dərəcəsini axtarırdı. Osmanlının çökmüş imperiyasını Orta Asiya ruhu ilə diriltmək istəyirdi. Türküstanın qarlı çöllərində, Buxaranın kəhrəba günəşi altında öz idealını qovurdu. Ətrafında beş-on mücahid, qarşısında bolşevik diviziyaları vardı. Tarix yenə İsmayılla təkrarlanır heç kimin ağlına gəlməyəcək bir şəkildə İsmayıl özünü qurban etməyə hazırlaşırdı. Ənvər paşa qılıncla pulyemotların üstünə hücuma keçmişdi.
İndi bu iki İsmayıl – biri Şah, biri Paşa – zamanın qarşısında dayanır. Onların yolunu xəritədə birləşdirmək çətindir, amma tarixdə birləşdirmək asan. Çünki bu iki adam da eyni millət üçün, eyni ruh üçün öldü. Onlar imperatorluq xəyalları ilə yox, Türkün xilası arzusu ilə yandılar. Onlar bütün siyasətlərdən daha üstün idilər. Bütün inanclardan daha ali. Onlar özlərini Tanrıya deyil, xalqına qurban verdilər.
İbrahim Peyğəmbərin oğlu İsmayılı doğrudan da qurban edərdimi bilmirəm amma türkün iki İsmayıl qurbanı var ki… Adları çəkiləndə bədəndə oynamayan ruh tapılmaz.
Şah İsmayıl topların üstünə sürdü özünü – çünki ruhu dəmirdən güclü idi. Ənvər Paşa rus pulyemotlarının qarşısına atdı özünü – çünki idealları güllədən keçirməz idi. Çətin zamanlar cəsarətli adamlar yaradırmış.
Türkün alnına yazılmış bir ada çevrildilər: İsmayıl – millətin qurban adı.
Biri Çaldıranda, biri Türküstan çöllərində – amma hər ikisi eyni niyyət, eyni törə uğrunda.
Tarixdə bəzən bir ad, min illik qurbanın özüdür.
İsmayıl kimi…
Malik Atilay
