Göydən gələn söz və Sahib Camalda yaşayan dünya
Sahib Camalın “Məndəkilər göy sözüdür” şeiri sadə və anlaşıqlı poetik dillə yazılsa da, öz daxilində kifayət qədər geniş fəlsəfi məna daşıyır. Şeirin əsasını “söz” anlayışı təşkil edir. Lakin burada söz yalnız danışıq və ünsiyyət vasitəsi kimi təqdim olunmur. O, Yaradanla insanı, səs ilə mənanı, dərdlə musiqini, dünyanı yaddaşla, doğma məkanı isə insanın daxili aləmi ilə birləşdirən poetik anlayışa çevrilir.
Şeir belə başlayır:
Yaradanın bir sözü var,
O da nədir? “Ey” sözüdür.
Qulaqlara dəyir hər gün
Bu söz onun hey sözüdür.
İlk baxışda “Ey” sözü sadəcə müraciət ifadəsi təsiri bağışlaya bilər. Lakin şeirin ümumi məntiqi daxilində bu söz daha geniş məna qazanır. “Yaradanın bir sözü” ifadəsi sözün başlanğıcını ilahi aləmlə əlaqələndirir. Şair beləliklə, sözü insanın yaratdığı adi dil vahidi səviyyəsindən çıxarıb varlığın başlanğıcı ilə əlaqələndirir.
Bu başlanğıcın ardınca şeirdə “ey”, “hey”, “ney”, “şey”, “Gədəbəy”, “göy” sözləri arasında diqqətçəkən səsləşmə yaranır. Bu səsləşməni müəllifin əvvəlcədən qurduğu xüsusi fonetik sistem kimi təqdim etmək üçün ayrıca sübut lazımdır. Lakin mətnin özündə yaranan səslərarası yaxınlıq şeirin ahəngini və yadda qalmasını gücləndirir.
İkinci bənddə “söz” anlayışı artıq insanın daxili ağrısı və musiqi ilə əlaqələndirilir:
Sinəm dərdə sarınandan,
Gözüm yaşla daranandan,
Ürəyimin yaranandan
Kaman səsi, ney sözüdür.
Burada “kaman səsi” və “ney” insanın daxilindəki ağrının ifadəsinə çevrilir. Şairin “ney sözüdür” deməsi xüsusilə maraqlıdır. Səs sözə çevrilir, yəni insanın ifadə edə bilmədiyi hisslər musiqi vasitəsilə danışmağa başlayır. Beləliklə, şeirdə “dərd → səs → söz” ardıcıllığı yaranır.
Üçüncü bənddə sözün mənası daha da genişlənir:
Girdim bu yolda döyüşə,
Qoyarammı yol dəyişə.
Alqışdan tutmuş söyüşə
Dünyanın hər şey sözüdür.
Burada “söz” artıq yalnız insanın daxili aləmi ilə bağlı deyil. O, ictimai və sosial münasibətlərin də ifadəsinə çevrilir. Alqış və söyüş bir-birinə zidd iki münasibəti ifadə etsə də, hər ikisi sözdür. Şair bununla sözün həyatın müxtəlif tərəflərini əhatə edə bildiyini göstərir.
“Girdim bu yolda döyüşə, / Qoyarammı yol dəyişə” misraları isə lirik “mən”in iradəsini göstərir. Şair burada söz haqqında düşünməklə yanaşı, öz həyat yoluna münasibətini də bildirir. Deməli, söz yalnız düşüncənin ifadəsi deyil, həm də mövqe və iradənin göstəricisidir.
Şeirin ən maraqlı məqamlarından biri doğma məkanın sözə çevrilməsidir:
Könlümü vurub oturan,
Özünü qurub oturan,
Mənimlə durub-oturan
Ən çox Gədəbəy sözüdür.
“Gədəbəy” burada yalnız coğrafi ad deyil. Şairin “könlünü vurub oturan”, onunla “durub-oturan” canlı bir yaddaşdır. Məkan insanın yaddaşına daxil olduqda artıq xəritədəki bir nöqtə olmaqdan çıxır və onun mənəvi dünyasının bir hissəsinə çevrilir. “Gədəbəy sözüdür” ifadəsinin poetik gücü də buradan doğur.
Şair Gədəbəyi sadəcə təsvir etmir; onu öz daxilində yaşadır. Burada məkanın poetik təsvirindən daha çox, məkanın insanın daxili dünyasına çevrilməsi baş verir. “Mənimlə durub-oturan” ifadəsi Gədəbəyi yaddaşın canlı iştirakçısı kimi təqdim edir.
Şeirin son bəndində əvvəlki bütün məna istiqamətləri bir nöqtədə birləşir:
Mən ölsəm də, Göylər ölməz,
Sevinməsin gedər-gəlməz.
Yerdəkilər duya bilməz,
Məndəkilər göy sözüdür!
Burada “mən” sonlu insandır. “Göylər” isə davamlılığın, sonsuzluğun və mənəvi aləmin işarəsinə çevrilir. “Mən ölsəm də, Göylər ölməz” misrasında insanın faniliyi ilə göylərin davamlılığı qarşılaşdırılır.
Lakin əsas məna sonuncu iki misrada açılır: “Yerdəkilər duya bilməz, / Məndəkilər göy sözüdür!”
Buradakı “məndəkilər” sözü şeirin əsas açarlarından biridir. “Məndəkilər” yalnız şairin yazdığı sözlər deyil. Bu anlayışa onun xatirələri, doğma yerləri, yaşadığı ağrılar, sevdiyi insanlar, düşüncələri və bütün mənəvi dünyası daxil ola bilər. Buna görə “məndəkilər” “mən”dən daha geniş anlayışdır.
Beləliklə, şeirin daxili hərəkətini “Yaradan → söz → səs → musiqi → dərd → dünya → Gədəbəy → yaddaş → mən → göy” ardıcıllığı ilə ümumiləşdirmək mümkündür. Başlanğıcdakı “Yaradanın bir sözü” ilə sonuncu “məndəkilər göy sözüdür” ifadəsi arasında görünməz bir bağ yaranır. Şeir sözün göydən insana, insandan isə yenidən göyə doğru hərəkətini təsvir edir.
Sahib Camalın bu şeirdəki dili də diqqətəlayiqdir. Burada mürəkkəb fəlsəfi fikir ağır terminlərlə deyil, sadə və gündəlik sözlərlə ifadə olunur. Şeirdə aşıq poeziyasını xatırladan ahəng, danışıq intonasiyası və heca şeirinin təbii axarı hiss edilir. Lakin bu xüsusiyyət əsərin yalnız aşıq ənənəsi çərçivəsində izah olunmasına imkan vermir. Sadə poetik forma daxilində varlıq, ölüm, yaddaş, mənəvi davamlılıq və insanın daxili aləmi haqqında düşüncələr verilir.
“Söz” anlayışının bu şəkildə mərkəzə çəkilməsi Sahib Camalın başqa şeirləri ilə də səsləşir. “Söz tanıyanam”, “Dərdini siləni yazır”, “Qələm-varağın adamı”, “Sizi bir Sahib Camaldan”, “Arazdaş, kürdaş olaq” kimi mətnlərdə də sözə xüsusi münasibət görünür. Bəzi əsərlərdə şair yeni sözlər yaradır, bəzilərində isə mövcud sözləri yeni məna əlaqələrində işlədir. “Məndəkilər göy sözüdür” şeirində ikinci xüsusiyyət daha qabarıqdır.
Bu xüsusiyyət Azərbaycan poeziyasının müxtəlif nümayəndələri ilə müqayisədə də görünür. Füzulinin poeziyasında söz çox vaxt eşq və dərdin ifadəsi kimi çıxış edir. Məmməd Arazın yaradıcılığında məkan, torpaq və insan kimliyi mühüm yer tutur. Rəsul Rzada adi sözlərin yeni məna əlaqələrinə salınması diqqət çəkir. Vaqif Səmədoğlunun poeziyasında isə insan, zaman, ölüm və həyatın mənası ilə bağlı fəlsəfi düşüncələr güclüdür. Sahib Camalın bu şeiri həmin istiqamətlərin heç birinin sadə təkrarı deyil; söz, dərd, musiqi, məkan, insan və göy anlayışlarını bir poetik sistemdə birləşdirir.
Şeirin poetik fərdiliyini on beş göstərici üzrə qiymətləndirdikdə 75 mümkün baldan 74 bal nəticəsi alınır. Fərdi söz poetikası, fonetik-məna əlaqələri, metaforik düşüncə, çoxmənalılıq, daxili kompozisiya, fəlsəfi qat, lirik “mən”, məkan poetikası, dərdin poetik funksiyası, folklor-aşıq intonasiyası, qarşılaşdırma, sadə dildən mürəkkəb məna yaratmaq, metapoetik qat və finalın semantik gücü yüksək səviyyədə görünür. Musiqi poetikası isə 4 bal ilə qiymətləndirilir; çünki musiqi mühüm rol oynasa da, mətnin əsas təşkilatçısı “söz” anlayışıdır.
Beləliklə, “Məndəkilər göy sözüdür” şeirinin əsas poetik xüsusiyyəti “söz” anlayışının məna dairəsini genişləndirməsindədir. Söz burada həm Yaradanın çağırışı, həm insanın dərdi, həm musiqinin səsi, həm dünyanın ifadəsi, həm doğma məkanın yaddaşı, həm də insanın daxilində yaşatdığı mənəvi aləmdir. “Gədəbəy sözüdür” ifadəsində məkan yaddaşa, “məndəkilər göy sözüdür” ifadəsində isə fərdi yaddaş daha böyük mənəvi aləmə çevrilir.
Şeirin gücü sadəliklə dərinliyin bir araya gəlməsindədir. Oxucu mürəkkəb nəzəri terminlərlə qarşılaşmadan mətni oxuyur, lakin misraların altında daha böyük sualların dayandığını hiss edir: insan nəyi özündə yaşadır, doğma məkan yaddaşda necə yaşayır, insan öldükdən sonra ondan nə qalır, söz insanın özündən daha uzun ömürlü ola bilərmi?
Şeir bu suallara birbaşa cavab vermir. Onun poetik cavabı son misrada cəmlənir: “Məndəkilər göy sözüdür!” Bu misra həm şeirin nəticəsi, həm də onun əsas fəlsəfi açarıdır. Sahib Camal burada sözə yalnız danışmaq vasitəsi kimi deyil, insanın yaşadığı və özündə daşıdığı dünyanın ifadəsi kimi yanaşır. Buna görə “Məndəkilər göy sözüdür” yalnız bir şeir adı deyil, həm də Sahib Camalın sözə münasibətini ifadə edən yığcam poetik formul kimi diqqət çəkir.Məncə, “Göydən gələn söz, insanda yaşayan dünya” başlığı məqalənin əsas ideyasını ən yaxşı şəkildə tutur: həm şeirin “Yaradanın bir sözü” ilə başlanmasını, həm “məndəkilər” anlayışını, həm də finaldakı “göy söz”ü bir başlıqda birləşdirir.
Yaqub Babayev
Filologiya elmləri doktoru, professor
